Dea su coro…
a sa Limba Sarda Comuna
di Mario Pudhu
Seo faendho un’isperimentu, de prus a mancu comente faet donniunu candho aperit buca si no est ligendho cosa chi at iscritu aterunu: seo cricandho de foedhare su chi a pàrrere meu si depet cunsiderare oe limba sarda comuna: ndhe netzat donniunu su chi dhi paret, ma ispeto prima de totu sa crítica de is Sardos chi bivent in is bidhas de Atzara, Sòrgono, Ortueri e Samugheo (ASOS) ca si de limba comuna si podet foedhare est sa chi manígiant custas bidhas e no àtera.
De sa foedhada de Samugheo e Sòrgono apo pótziu arregòllere e connòschere literadura – ndhe aprofito po arrengratziare a chie dh’at iscrita – po prus de 130.000 foedhos e fàere unu glossàriu de prus de 10.000 foedhos comente dhos anti cuncretamente manigiaos: in d-unu vocabbolàriu no piant èssere própiu deghemila lemmas, ma creo chi siat su chi bastat po connòschere totu su chi distinghet sa foedhada. De Atzara e Ortueri pratigamente no tèngio literadura ma àteros elementos po dhas pòdere cunsiderare totu a unu.
Dea candho apo connotu custu sardu, e intanti sighiu a arregòllere e istudiare totu s’àteru, mi seo sèmpere de prus cumbintu chi si unu sardu prus comunu teneus est su sardu chi foedhant in custas bidhas, chi no est unu “istandard” de limba, comente piat serbire a is Sardos puru ca est prus cumbeniosu (ma comente no est mancu peruna àtera foedhada), però est sa base comuna prus addata, su ‘ponte’ po arregòllere, chistire e aunire totu su sardu e fàere una limba sarda de manígiu comunu unu cras (a pàrrere meu mancu atesu).
1.E coment’est custa foedhada? Bosi potzo nàrrere chi morfologia e sintassi, su chi cun prus precisione si depet cunsiderare limba, funti sa matessi de totu su sardu; su léssicu est in percentuale acanta meda a su 100% cussu de totu su sardu (comente est su léssicu de totu is bidhas) foras calecunu foedhu de cunsiderare sinónimu e àteros variantes chi no faent diferéntzia de limba.
Fintzes unos cantu piessignos, comente funt is cunsonantes mudòngias e is cunsonantes a lampalughe in fonética sintàtica, sa próstesi vocàlica, sa foedhada de is bidhas ASOS dhos cundivident cun sa parte assolutamente prus manna de totu su sardu; sa /i/ prostética e sa vocale paragógica funti de totu su sardu.
2.Ma prus puru chimbe piessignos distinghent sa foedhada ASOS (bíere is cartinas):
De unas trinta sete bidhas chi tenent una foedhada de mesania, cale de prus e cale de mancu, is àteras bidhas chi tenent custos chimbe piessignos funti Bidhanoa Istrisàili, Désulo, Aritzo, Brebí e Tonara, chi però ndhe presentant àteros de manígiu limitau meda (inue is relativos CI e CINE a su postu de CHI e CHIE/CHINI), sa sia –NG-/-NZ- de totu s’àteru sardu mudada a -GN- (tegno, castagna, pogno), s’assimilatzione de su fonema cacuminale (tanno, faenno). E faendho una verífica de 106 piessignos in s’Atlas Phonetique de Michel Contini arresurtat chi su 76% ASOS dhos tenent oguales, percentuale chi calat a 69 po Tíana e a 60 po Miana.
Po cussu potzo nàrrere chi, fintzes de is bidhas de mesania, is chi tenent prus elementos comunos a totu is àteras foedhadas e presentant prus firmesa e regularidade funti ASOS e andhat méngius a fàere riferimentu a sa foedhada de custas bidhas ca custa est de cunsiderare limba sarda comuna.
Si podent fàere totu is cunfrontos chi si bolent (Bolognesi dh’at fatu po is fatos fonéticos e Atzara tenet su màssimu de sa cundivisione) ma aus a bíere chi custa foedhada est sa prus acanta a totu is àteras: si sa limba sarda comuna tenet sensu po oe e po unu cras, e dhu tenet bellu, mannu e bonu, est sa foedhada de custas bidhas cun is chimbe piessignos distintivos chi no depent fartare mai.
Sa limba sarda comuna, tandho no est una fórmula búida, un’istérgiu de prènere: dha teneus de séculos e sa primu cosa chi tocat a fàere est a dha connòschere méngius, a dha rilevare e pònnere in craru. Cosa chi geo personalmente apo arrecumandhau a is Síndhigos de ASOS cun d-una lítera chi dhis apo mandhau calecuna die apustis de sa cunferéntzia de Paule in maju e chi innoghe dhis torro a arrecumandhare ca est urgente e serbit meda; e custa etotu est sa primu cosa chi depiat e depet fàere sa Regione, comente at decídiu de dh’adotare. Sentza de custu sa LSC, po is límites de totus, e prus puru de is funtzionàrios impegnaos a dha manigiare, at a sighire a arregòllere críticas chi in parte cundivido.
3.Geo no seo profeta, ma creo de pòdere nàrrere chi sa decisione de sa Regione de adotare a manígiu cosa sua sa foedhada sarda prus comuna est una decisione istórica, digna de unu veru Presidente de totu is Sardos, ca cust’iscéberu portat aintru s’idea e sa capacidade de s’unidade de sa limba e de sa gente, de s’istima e de s’arrespetu: dónni’àteru iscéberu, chi puntet a duos istandard o a unu magioritàriu o àteru ‘illustre’, portat s’idea de sa disunione e de sa disistima, donat prus importu a is diferéntzias e no biet su chi teneus de oguale.
Ma s’Amministratzione regionale depet giare seguresa a totu is Sardos! E sa manera de dhu fàere no est solu a dhu nàrrere, ma de istabbilire cun sa lei chi totu is foedhadas de su sardu tenent matessi dignidade e matessi diritos e doveres fintzes de uficialidade e chi sa LSC, assumancus oe si no in prospetiva, est a manígiu perentóriu solu de s’Amministratzione e Entes regionales, ma líbberu po totu s’àteru.
Si is Sardos aus imparau o imparaus a s’istimare dh’aus a isceberare sèmpere de prus assumancu po una parte de su bisóngiu de iscríere e foedhare sa limba nosta.
Samugheo, deghe de donniasantu 2007
