Sa mama de su disertore
Cap. I
di Mario Pudhu
Candho si est faedhadu e sa prima borta arrejonadu de su monumentu, Mariàngela no ndh’at ischidu própiu nudha. Sos duos fizos li fint mortos prus de bator annos, ma a issa li pariat chi no che fit coladu totu cussu tempus.
Pro totu sos àteros, in Cuadu, fintzas cudhos chi aiant pérdidu unu fizu, unu nebode o su maridu, sa fine de sa gherra che fit zai atesu, gai medas e mannos fint sos cambiamentos chi sa gherra e sos annos apustis aiant batidu fintzas a custa bidha.
Mariàngela nudha! Issa no si fit abbizada e no si abbizaiat de totu su chi capitaiat in su logu, antzis li pariat chi totu fit abbarradu che a candho sos fizos si fint faghindhe a ómines pastorighendhe crabas in su padente de Badhimanna e faghiant casu e soru in su crabile.
Cuadu, totu su mundhu fintzas a ue issa resessiat a si lu pessare, fit sempre che a candho issos l’aiant lassada a los prànghere, e cun issa su babbu, betzu e malandhadu, e sa muzere de Savériu, su mannu.
Dae tandho totugantu, pro issa, aiat agabbadu de tènnere importu, francu s’ammentu. Fintzas sighindhe a campare die cun die, sighindhe a fàghere sas matessi cosas, batindhe de Badhimanna, che a sempre, cudhas debberones fasches de linna chi bendhiat a mesu petza, tiant èssere vinti chimbe tzentésimos, che a innanti de sa gherra, petzi s’ammentu contaiat, e in s’ammentu su mundhu fit che a candho sos duos zòvanos, triballendhe a contu issoro, fint comintzendhe a si fàghere una famíllia.
Don Pedru Coi, vicepàrracu de Cuadu, bighinu sou, chi de una vintina de annos la teniat pro sas fainas de domo, non asseliaiat mai chirchendhe de li fàghere a cumprèndhere chi totu fit cambiadu, cantu difítzile fit essida sa vida pro totugantos. Sa gherra fit istada una disaura manna pro totugantos, no pro issa ebbia. A milliones aiant lassadu sa domo issoro, sos ómines, a milliones in totue, e apustis àteros frazellos aiant assachiadu s’umanidade intrea.
Faedhèndheli de custas cosas su preíderu creiat, si no de l’acunnortare, nessi de ndhe li bogare carchi pagu cudhu badhirone frimmu de su dolore sou. Ma za l’ischiat puru chi cudha fémina, antziana, pagu illébiu pro su dolore sou ndhe podiat tènnere dae unu dolore prus mannu, cussu de totu su mundhu, chi issa no connoschiat, cussiderendhe su dolore universale; e si bi la sighiat fit in parte pro s’abbitúdine de preíderu de acunnortare e apretzetare, e in parte ca cussu dolore mudu e chentza ispera l’isarcaiat. Cumbinaiat chi la rimproveraiat, chi la brigaiat puru. Bastaiat un’innenneria pro li fagher pèrdere sa passéntzia. Sa chistione est chi no resessiat a li agatare sas peràulas addatas, o fintzas solu peràulas de poder baliare. E fintzas si, in totu cussos annos, cun s’abbitu chi li permitiat unu tratamentu fitianu, no aiat mai sessadu de li ammentare su dovere de si acunnortare, de atzetare sa volontade de su Segnore, mai fit reséssidu a la cumbínchere. Siat apretzetèndhela cun sa passéntzia de unu babbu e de unu preíderu, siat arrenneghèndhesi, issa sighiat a sa muda faghindhe sas fainas. Tantu chi, a bortas, la faghiat frimmare pro li fàghere sa préiga. Tandho issa abbarraiat a conca imbassiada a cara a terra, pariat criadura in iscola, abbaidèndheli sas iscarpas.
E goi li cumbinaiat fintzas connoschindhe su dolore de Mariàngela prus de cantu connoschiat su dolore de donzi àtera fémina de Cuadu, mama, muzere o sorre de mortos in gherra. Candho la brigaiat chi no si acunnortaiat e no teniat umilesa, e li ammentaiat chi no bi fit issa ebbia sufrindhe, isse fit cherindhe nàrrere a totu custas àteras féminas ca ischiat su dannu chi aiant tentu e las aiat dépidas acunnortare a unas a unas.
Sa prima borta chi isse aiat faedhadu goi, Mariàngela pariat chi, una lampada, si fit abbizada, si fit sadhida: aiat artziadu sas cristas chentza prànghere, abbaidendhe in cara a su preíderu a bídere si fit abberu su chi li aiat intesu, gai meda li pariat istranu.
De sas féminas in corrutu bi fit fintzas Lica, sa nura, muzere de Savériu, su mannu, chi comente fint faghindhe totu sas batias de gherra si fit posta a cumpanzinu cun àter’ómine pro no pèrdere sa pentzione. Pro Don Pedru, bi lu naraiat su coro, fit zustu s’ispantu de Mariàngela pro su paragone de su dolore sou cun d-unu dolore chi si podiat addurcare e podiat fintzas finire. E gai, sa borta ifatu Don Pedru at faedhadu petzi de sas mamas.
E torra cudha fémina a ogros in artu abbaidendhesilu in cara! E ancora una borta a su preíderu li est pàssida zusta totu sa meraviza ispantada de Mariàngela.
De tandho in subra no bi est reséssidu prus a l’irmoventare mancu cun cussa chistione chi ndhe bogaiat apostadamente.
De seguru, pro totu sos àteros, pro sas mamas puru, sa vida, mancari mísera, sa vida chi fint faghindhe contaiat prus de s’ammentu, cun totu chi, a peràulas, neune lu cheriat atrogare. Sa vida presente, chi die cun die cheret peleada. E donzunu aiat àpidu in carchi manera un’acunnortu, aiat assentadu sos ammentos de su passadu, los aiat remonidos a ue depiant istare chentza ndh’essire a fora. Goi est in sas cosas, andhat desesi, torrat paris cun su mistériu de sa volontade divina chi neune podet ischire bene cun bene, naraiat su preíderu. Mannu cantusisiat su dolore de cudhas mamas, e fintzas si donzuna a sas primas no ndhe cheriat intèndhere chi sa vida sua sighiat fintzas tenindhe fizu mortu, assassegus, apustis de annos, fintzas custu revudu comintzaiat a èssere in sas prus, si no própiu bínchidu, assussegadu, reguladu cun pessamentos craros: pro cussu s’ammentu, sas súlidas, si apasigaiant in sas pregadorias, in cudhas oras distintas de sa die e in cudhas dies distintas chi torraiant donzi annu e chi totugantos ischiant. E goi cudhu dolore costoidu e segretu essiat una cosa prúbbica, antzis natzionale, inderetura fintzas útile alla Patria. E no pro cussu sa zente si l’intendhiat prus pagu grae. E goi fit sa sola manera de lu ammentare a sos àteros puru, de lu fagher durare solenne, de lu sighire a muntenner biu.
Pro Mariàngela nono, su dolore pro issa a su contràriu fit e abbarraiat su sou.
E un’annu chi su síndhigu de Cuadu, in d-una de cudhas manifestatziones in piatza cun bandheras tricolores (a sas primas bi fit andhada issa puru, chentza ischire ite faghiant), fit totu bantendhe cun cudhas bellas peràulas su sentimento sublime chi aiat ispintu unu muntone de mamas a regalare sos fizos alla Patria, Mariàngela, chi fit própiu in dainanti, mama de duos mortos cun duas rughítulas de gherra chi li aiant tandho tandho apicadu in s’issallu niedhu, aiat nadu a boghe arta una peràula chi at lassadu su síndhigu trassicu e téteru paralizadu. Cudhu Patria merda! l’ant intesu totu sos chi zughiat acurtzu, ma chi fit essidu de sa buca de Mariàngela neune ndhe fit seguru. Neune foras de Don Pedru.
Imboligada in s’issallu niedhu, cun sas manos a rughe in bentre e cun sa conca pendhindhe a un’ala in su codhu, pariat drommida cun sos pessamentos suos, no pariat cristiana a tretu, no de nàrrere, ma mancu de intèndhere peràula ischifosa gai, e própiu in cussu mamentu!
Chi fit issa l’at cumpresu solu Don Pedru, ma si l’at muntesa, e ne mai l’at brigada pro cussu. Isse l’at cumpresu ca un’àtera borta aiat rispostu gai fintzas a isse, e tandho puru pariat drommida, aiat petzi abbertu una pibirista. Custu fit una borta chi isse li cheriat dare a bídere chi sa morte de sos fizos no fit gai una cosa maca e totu pro nudha comente creiat issa.
E tandho puru Don Pedru si fit istadu mudu, faghindhe finta chi no fit nudha.
