Gúspini, 15 de su meseidas 2007
Mario Pudhu - Língua sarda: salvai e avalorai diversidadis e unidadi
di Mario Pudhu
Língua sarda: salvai e avalorai diversidadis e unidadi
Un’idea isbagliada de língua
A nosu Sardus, po totu su chi pertocat sa língua sarda, si pesat meda un’idea isbagliada de língua chi s’at donau s’iscola. Cun custu no seu pentzendi chi s’iscola s’at imparau a ndi cancellai su sardu (custu gei est craru), ma própiu pentzendi a s’idea chi nosi at fatu fai de sa língua italiana etotu.
Intanti depeus ponni bèni in contu chi su raportu de is Sardus cun sa língua italiana no dh’eus connotu in cunditzionis de normalidadi: in parti assolutamenti manna dh’eus connotu in e de un’istrutura de domíniu (custa est s’istória de is Sardus in custus úrtimus séculus): s’iscola. Custa istitutzioni, logu privilegiau de s’imparu/istrutzioni, no est nàscida in Sardigna de is Sardus e ni mai dh’eus guvernada is Sardus po is bisòngius nostus, mancu ocupendi ruolus de importu, e duncas no est istétia (e in bona parti no est) addata a pònniri is duas língua e pruscatotu is duus ‘atoris’ chi dhas fuedhant – Sardus e Italianus – in su raportu giustu: no po àteru s’iscola no si at fatu mai isciri nudha de nosu etotu, antzis s’at imparau a cunfundi cosas diferentis e fatu crei chi s’italianu, e no su sardu, tenit totu is calidadis po èssiri cunsiderada língua. A nàrriri pagu, un’idea falsa.
S’istória est cambiamentu e is cosas funti cambiendi (fintzes custu cunvegnu est signali de custu fatu) e si depeus però pregontai comenti podeus e depeus cambiai is cosas, postu chi is atoris de s’istória seus totus, pruscatotu si, po su tanti de responsabbilidadi chi donniunu tenit, circaus de èssi in s’istória a ogus abertus, isciendi chini e aundi e comenti seus, ita podit e tenit de fai donniunu.
In chistionis de língua sarda seus recuperendi bèni s’idea, giusta e necessària, chi su sardu est una língua (in custu sensu dhoi at fintzes prus de una lei). Ma teneus diaderus istrada meda de fai po lòmpiri a s’idea chi su sardu est sa língua nosta cun totu is significaus chi tenit custu fatu e istrada meda de fai si abarrat po lòmpiri a sa normalidadi de su èssiri sardus in Sardigna, in chistionis de línguas puru.
Ma bieus calincuna chistioni de sa língua sarda. Intanti, cali est s’idea isbagliada de língua chi s’at donau s’iscola?
S’iscola s’at donau s’idea chi sa língua est una cosa tassativa, monolítica, chi no ammitit diferéntzias, po língua s’at fatu connosci su chi podeus mellus nàrriri una língua uficiali ‘natzionali’, chi no tenit isceti sa regularidadi de una língua iscrita ma chi cunsiderat isbagliau e de iscrocorigai su chi podit èssiri ateretanti giustu.
E si osservaus chi sa diferéntzia cun su sardu est una diferéntzia de sistema linguísticu, ca sardu e italianu funti semplicementi duas línguas, podeus fintzas cumprendi chi is Sardus eus ‘annadau’ in d-unu mari disconnotu e, ancora de prus e peus de chini fuedhat dialetus italianus, is Sardus eus pigau sa língua italiana coment’e cosa tassativa, monolítica, chi no ammitit diferéntzias semplicementi ca is diferéntzias chi connosceus nosu funti diferéntzias inter duus sistemas linguísticus, e no diferéntzias aintru de sa própiu língua. Candu is Sardus cambiaus s’italianu seus istrupiendidhu (fintzas si oi, Autoris de fama, dhu faint procedhinu apostadamenti, parit chi apant cumpréndiu calincuna cosa!)
Pregonta: Depeus fai tassativa sa língua sarda puru?
A pàrriri miu assolutamenti NO!
1. Sa Sardigna no est s’Itàlia. Bastat de pigai una cartina geolinguística po biri una diferéntzia manna inter língua italiana e língua sarda: s’italianu pertocat unu territóriu e una popolatzioni istérrius “dall’Alpe alla Sicilia”, chistioni de agiummai trexentumila chilómitrus cuadrus cun cincuanta millionis de abbitantis.
Ma sa Sardigna est apenas 24.090 chilómitrus cuadrus cun pagu prus de unu millioni e sescentumila abbitantis!
Custa diferéntzia tra sardu e italianu fait de is diferéntzias tra sardu e sardu una cosa pitichedha e de una facilidadi manna, aici manna chi no si podit mancu paragonai a is dificultadis tra dialetus diferentis e atesu de s’italianu. In pràtiga, sa língua italiana tenit dexinas e dexinas de dialetus, cantu su sardu no ndi at mai tentu e mai ndi at a tenni. Chi bollit nàrriri una cosa isceti: chi tra sardu e sardu, tra una fuedhada e s’àtera de sa língua sarda, dhui at prus pagas diferéntzias de cantas ndi tenint is dialetus italianus s’unu de s’àteru.
A nosu però s’ant allochiau cun s’idea chi sa língua italiana est unitària, e isceti ca s’anti fatu pigai po língua italiana una língua literària a manígiu uficiali chi arrevudat totu s’àteru italianu.
Sa realtadi e sa beridadi est chi dónnia língua de su mundu e in totu is tempus dha fuedhat sa genti e sa genti no bivit ammuntonada in d-una famíglia e in d-una domu isceti e totu in su matessi tempus, e is cristianus no funti unu sa fotocópia de s’àteru! Po cussu dónnia língua, puru essendi sa matessi língua in logus diferentis, dha fuedhant diferenti in prus de una cosa de unu logu a s’àteru e de unu tempus a s’àteru. O, comenti nanta, dónnia língua càmbiat in duas diretzionis: sincronia (in su própiu tempus est diferenti de unu logu a s’àteru) e diacronia (in su própiu logu càmbiat de unu tempus a s’àteru).
Ma in custu s’anti fatu parri istranu e istramu isceti su sardu!
2. Is Sardus no teneus língua uficiali. Is Sardus seus de su 1409 chentza de un’istadu e unu guvernu cosa nosta. Cosa chi at sighiu e sighit ancora e at determinau sa morti de sa língua uficiali sarda: sinuncas, gràtzias a Deus sa Carta de Logu – e no cussa isceti – gei dh’ant iscrita in sardu, po nàrriri ca su sardu fiat língua uficiali puru. Su domíniu allenu at cundennau sa língua sarda a abarrai isceti coment’e língua popolari (cun totu chi de cosa importanti iscrita in sardu ndi funti prenus totu is séculus!); su domíniu s’at portau a pònniri in contu isceti is diferéntzias tra sardu e sardu, e aici etotu, língua popolari, est oi.
E in custu depeus registrai un’àtera diferéntzia manna tra sardu e italianu. Intanti s’Itàlia tenit prus un’istória de istadus italianus (e su domíniu allenu incresciat a issus puru, candu ndi anti tentu!), e pruscatotu de candu si est formau su chi connosceus coment’e istadu italianu sa língua italiana dh’ant incarrerada a unu manígiu uficiali organizau e controllau, cun d-unu guvernu e un’esércitu de maistus e professoris chi ant ispiegau, educau (e diseducau!), promóviu e iscrocorigau portendi sempri faci a s’italianu chi s’ant imparau a tzerriai língua natzionali.
Sa língua sarda, in tempus modernus, de istudiosus gei ndi at tentu medas; ma iscolas, maistus e professoris e pruscatotu guvernu nudha! E is istudiosus puru mai si funt incarreraus faci a una língua sarda de manígiu ordinàriu e normali coment’e sa língua de sa normalidadi de is Sardus, prus pagu puru faci a unu manígiu uficiali. E cun totu chi de custu oi si fuedhat, siat crara una cosa: chi sa língua sarda oi in Sardigna no est língua uficiali, ne in totu e ne in parti. Sa sola cosa chi at cambiau est chi su sardu oi est uficialmenti riconnotu coment’e língua (lei 482/99).
Ma custu no bollit nàrriri chi su sardu est língua uficiali: po fai custu s’Istadu italianu iat a depi fai su bilinguismu in Sardigna comenti dhu fait in Sud Tirolo e in Valle d’Aosta paghendi is Sardus po connosci s’italianu. Si dhu podeus iscaresci: is Sardus in cust’Istadu no seus ugualis a is Valdostanus e ni a is Sud Tirolesus, a sa faci de is Principi fondamentali della Costituzione Italiana!
3. Seus is Sardus chi depeus decidi de sa língua nosta. Ponendi sa realtadi, sa beridadi, a fundamentu de s’istória chi depeus fai nosu, e circhendi de cumprendi aundi depeus lompi, in chistionis de língua is Sardus depeus assolutamenti fai duas cosas ateretanti importantis e diferentis de comenti at fatu s’Itàlia: Primedotu, salvai e avalorai totu is fuedhadas de sa língua sarda; Segundu, incarrerai cun sentidu bonu faci a unu sardu de manígiu comunu.
3.1 Avalorai totu is fuedhadas. Sendi su sardu língua de pagu genti e istérria in pagu logu, e po cussu etotu cun diferéntzias pagas e de pagu contu, is Sardus podeus mellus e cun facilidadi recuperai totu s’arrichesa de sa língua e totu sa mellus capacidadi de dha fuedhai aici comenti dha connosceus. No est isceti una chistioni de didàtica, bona e arrispetosa, si pentzaus a is iscolas e a s’istrutzioni de donai a is generatzionis noas; no est isceti chistioni de arrespetu de totus cun sa própiu dignidadi; ma fintzas chistioni de avalorai sa mellus capacidadi de fuedhai in sardu (e donniunu connoscit e manígiat mellus sa fuedhada cosa sua) e arregolli totu su patrimóniu lessicali e de cultura de sa língua, cosa chi podeus fai si sa genti podit chistionai su sardu cosa sua chen’e impedimentu perunu. Comenti sa genti at sempri fatu: Sardus de dónnia parti si funti sempri chistionaus in sardu e no po àteru sa língua sarda est giai unitària in totu su chi dha distínguit de àteras línguas. Ita dificurtadi depeus agatai oi in prus de is Sardus de su passau?
E si su sardu, intanti dhu sigheus a chistionai sempri e in dónnia logu cun totus – in Sardigna – is chi dhu scieus fuedhai, e cumentzaus a dh’istudiai, giai solu po istudiai su sardu chi fuedhaus iscobereus totugantu su sardu, podeus cumprèndiri mellus su nostu e fintzes totu s’àteru.
Podeus diaderus fai contu de avalorai totu su sardu po serbiri a totu is Sardus, fai contu chi totu su sardu si apartenit. Mellus ancora si su sardu de calisiollat fuedhada dh’iscrieus cun is matessi critérius de iscritura: totus diaici podeus ligi e cumprendi mellus totu s’àteru, permitendi mellus puru chi donniunu fuedhit e iscriat su sardu chi connoscit e manígiat mellus.
S’arrespetu e avaloramentu de totu su sardu, però, no est una cosa de lassai a sa bona volontadi: depit èssiri una lei apostadamenti fata a istabbiliri chi totu is fuedhadas de sa língua sarda tenint su própiu valori in calisiollat logu e manígiu: sa sustàntzia de una lei aici est sa matessi dignidadi, valori e arrespetu de e po totu is Sardus, ca a fuedhai de língua bollit sempri nàrriri a fuedhai de sa genti etotu.
3.2 Avalorai s’unidadi. Ma a fuedhai donniunu su sardu cosa sua bollit fortzis nàrriri arrevudu de si arriconnosci, istimai e acetai apari in cantu Sardus? Seus sardus solu ca seus Logudoresus, o Nuoresus, o Brabaxinus, o Ogliastrinus o Campidanesus o Sulcitanus? Ca seus de Otieri, o de Brechidha, o de Tonara o de Bidhexidru? Is Sardus seus sardus ca de millénnius biveus impari in Sardigna cundividendu istória, cultura e destinu políticu càrrigus de sa própiu identidadi e
responsabbilidadi.
Avalorai is diferentis fuedhadas bollit nàrriri chi is Sardus no teneus bisóngiu de una fuedhada de manígiu comunu, iscrita e fuedhada puru po narri cosa a totu is Sardus e fintzes po si presentai a foras e realizai mellus custa identidadi e responsabbilidadi?
Po is Sardus puru s’unidadi de genti e no isceti de língua est una cosa assolutamenti necessària: chen’e custu no seus unu pópulu ma una suma algébrica de bidhas ispimpiralladas! No est fàcili a èssiri e funtzionai coment’e pópulu cun ses séculus de domíniu chi s’at ispratziu in féudus, contradas, baronias e bidhas a comodidadi allena abbituendisí a èssiri genti/bidhas agiummai coment’e ‘repúbbricas’ indipendentis s’una de s’àtera e totus impai dipendentis de is allenus! Teneus bisóngiu mannu de èssiri diaderus unu pópulu! E sa língua puru est giai in bona parti custu, ma dhu depit èssiri in totu is maneras.
Chini e comenti dh’iat a depi fai?
A fuedhai in sardu est diritu e doveri de dónnia sardu e prus puru de cudhus chi amministrant e arrapresentat is Sardus, is Autoridadis, is chi tenint unu calisiollat ruolu importanti e púbblicu. E a títulu personali custus puru podint sighiri a chistionai donniunu su sardu chi mellus connoscit e manígiat. Ma s’istitutzioni no est cosa personali.
Po cussu, postu chi is Sardus, po curpa de su domíniu, no eus pótziu sighiri s’istória de unu sardu uficiali de manígiu púbbricu e oi terneus solu una língua popolari, e postu chi una istitutzioni chi arrapresentat totu is Sardus coment’e comunidadi depit cussa puru manigiai su sardu, e própiu ca arrapresentat totu is Sardus e no una bidha e ni una fuedhada, si podeus domandai si no est bonu chi custa istitutzioni iscioberit una fuedhada assumancus po is funtzionis essentzialis e generalis, a su postu de manigiai a candu una variedadi, a candu un’àtera o a su própiu tempus duas e mancai de prus po is própius motivus.
Una istitutzioni generali de sa Sardigna depit fai e arrapresentai s’unidadi de is Sardus. E si is Sardus si arriconnosceus in is atrus Sardus eus a fai su própiu contu fintzas de sa fuedhada chi tenint pighendidha che cosa nosta etotu cun sa própiu dignidadi e cunsideru.
Si is Sardus feus unidadi de sentidu e de arrespetu su motivu po iscioberai una fuedhada, una variedadi de sardu a manígiu de s’istitutzioni generali, no si depit circai ni in is presumus de sa fuedhada “illustre” e mancu in su critériu prus giustu de fuedhada de magioràntzia, postu chi su critériu de sa magioràntzia andat bèni candu e poita no dhoi at perun’àteru critériu vàlidu: su critériu de sa magioràntzia est unu raportu de fortza e no est difícili a biri chi no sempri funtzionat bèni e fintzas chi su chi fait una magioràntzia dh’isciúsciat un’àtera.
Po iscioberai su sardu a manígiu comunu si podit agatai un’àteru critériu, ogetivu bonu po totus? Si connosceus su sardu e s’istimaus apari, eja: su critériu dhoi est!
Bastat a castiai chi in is bidhas de mesania fuedhant una variedadi de sardu chi intanti est sardu che a totu is àteras fuedhadas, cun totu is própiu calidadis de totu su sardu, ma in calincuna cosa est prus comunu a totu s’àteru sardu e po cussu si prestat de prus po fai de cerniera, de ponti tra sardu e sardu: a iscioberai custu sardu est a tenni su vantàgiu e s’utilidadi de is piessignus prus comunus a totu is àteras fuedhadas.
Si sa limba sarda comuna est custa fuedhada, bèni bennia: si no est custa fuedhada est un’àteru improdhu che a sa LSU.
Ma fintzas in sa mellus ipótesi, po custu puru su Cuntzillu regionali depit istabbiliri cun sa lei chi custa fuedhada est a manígiu iscritu perentóriu isceti de s’istitutzioni chi oi naraus Regioni, ma assolutamenti líbberu po totu s’àteru.
Mario Pudhu
